Start › Kalendarium: Cypr od 1960 r. do dziś
Kalendarium: Cypr od 1960 r. do dziś
Problem cypryjski nie zaczął się w 1974 r., ale inwazja z 1974 r. stworzyła podział, który trwa do dziś. Oto kluczowe daty.
Niepodległość
Cypr staje się niepodległą republiką po brytyjskich rządach kolonialnych. Na mocy traktatu gwarancyjnego Grecja, Turcja i Wielka Brytania zostają gwarantami jego niepodległości i porządku konstytucyjnego. Wielka Brytania zachowuje dwie bazy wojskowe.[32]
Przemoc między społecznościami
W grudniu 1963 r. wybuchają walki między Grekami cypryjskimi a Turkami cypryjskimi. Wielu Turków cypryjskich wycofuje się do uzbrojonych enklaw i opuszcza instytucje państwa. W marcu 1964 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ tworzy siły pokojowe, UNFICYP, które są na wyspie do dziś.[5]
Grecka dywizja
Grecja potajemnie wysyła na Cypr dywizję liczącą około 10 000 żołnierzy, by odstraszyć turecką inwazję.[28]
Kofinou
Po tym, jak bojownicy turecko-cypryjscy blokują patrole policji, cypryjska Gwardia Narodowa pod dowództwem generała Grivasa atakuje Agios Theodoros i Kofinou koło Larnaki. Ginie od 22 do 27 Turków cypryjskich (źródła się różnią). Turcja grozi inwazją, a Grecja i Turcja stają na krawędzi wojny. Na mocy porozumienia zawartego z mediacją USA Grecja odwołuje Grivasa i między grudniem 1967 a styczniem 1968 r. wycofuje dywizję wraz z ciężkim uzbrojeniem. Cypr traci swoją najsilniejszą obronę. W tym samym miesiącu sam turecki minister spraw zagranicznych oświadcza w parlamencie, że wyjazd greckich żołnierzy „zmienił układ sił”. Siedem lat później Cypr staje w obliczu tureckiej inwazji bez nich. W grudniu 1967 r. przywódcy Turków cypryjskich tworzą odrębną „tymczasową administrację”.[29][14][30][31]
Zamach stanu
Grecka junta wojskowa wraz z greckocypryjskimi ekstremistami (EOKA-B) obala prezydenta Makariosa. Jej celem jest przyłączenie Cypru do Grecji („enosis”).[4]
Inwazja
Turcja wysadza wojska na północnym wybrzeżu koło Kyrenii, powołując się na swoje prawa wynikające z traktatu gwarancyjnego. Tego samego dnia rezolucja 353 Rady Bezpieczeństwa ONZ wzywa do zawieszenia broni i wycofania obcego personelu wojskowego.[6]
Upadek zamachu
Rząd puczystów w Nikozji upada, a dzień później upada także junta w Atenach. Na Cyprze zostaje przywrócony porządek konstytucyjny. W Genewie rozpoczynają się rozmowy pokojowe.[24]
Druga ofensywa
W trakcie rozmów Turcja rozpoczyna drugą, większą ofensywę. Po jej zakończeniu wojska tureckie kontrolują 36,2% wyspy, w tym Kyrenię, Morfu i Famagustę. 16 sierpnia rezolucja 360 Rady Bezpieczeństwa odnotowuje formalną dezaprobatę Rady dla jednostronnych działań wojskowych przeciwko Republice Cypryjskiej.[7][1]
Wysiedlenia
Grecy cypryjscy uciekają lub zostają wypędzeni z północy. Turcy cypryjscy z południa przenoszą się na północ, wielu na mocy porozumienia z 1975 r. Wyspa zostaje podzielona wzdłuż patrolowanej przez ONZ „Zielonej Linii”.[24]
Jednostronna deklaracja
Przywódcy Turków cypryjskich proklamują „Turecką Republikę Cypru Północnego”. Trzy dni później rezolucja 541 Rady Bezpieczeństwa uznaje ją za prawnie nieważną i wzywa wszystkie państwa, by jej nie uznawały. Uznaje ją tylko Turcja.[8]
Warosia
Rezolucja 550 Rady Bezpieczeństwa uznaje za niedopuszczalną każdą próbę zasiedlenia Warosii przez osoby inne niż jej mieszkańcy i wzywa do oddania obszaru pod administrację ONZ.[9]
Loizidou przeciwko Turcji
Europejski Trybunał Praw Człowieka uznaje Turcję za odpowiedzialną za odmowę greckocypryjskiej uchodźczyni dostępu do jej własności w Kyrenii.[15]
Cypr przeciwko Turcji
Wielka Izba Trybunału uznaje Turcję za odpowiedzialną za liczne naruszenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na północy — w sprawie zaginionych, wysiedlonych i osób odciętych w enklawach.[16]
Otwarcie przejść
Po raz pierwszy od 1974 r. Cypryjczycy mogą przekraczać linię podziału w wyznaczonych punktach.[20]
Plan Annana
Plan zjednoczenia ONZ zostaje poddany odrębnym referendom. Turcy cypryjscy go popierają (64,9% za). Grecy cypryjscy go odrzucają (75,8% przeciw), głównie z powodu gwarancji bezpieczeństwa, dalszej obecności wojsk tureckich i powrotu uchodźców. Plan upada.[25][26]
Wejście do UE
Cypr przystępuje do Unii Europejskiej. Prawo UE zostaje zawieszone na północy do czasu rozwiązania.[19][27]
Varnava i inni przeciwko Turcji
Europejski Trybunał Praw Człowieka orzeka, że Turcja naruszyła prawa dziewięciu zaginionych i ich rodzin, nie badając ich losu.[17]
90 milionów euro
Trybunał zasądza od Turcji 30 mln euro dla krewnych zaginionych i 60 mln euro dla Greków cypryjskich odciętych w enklawach na półwyspie Karpasia.[18]
Crans-Montana
Rozmowy pod egidą ONZ w Szwajcarii kończą się fiaskiem. Bezpieczeństwo i przyszłość wojsk tureckich należą do głównych punktów spornych.[1]
Częściowe „otwarcie” Warosii
Władze Turków cypryjskich, przy wsparciu Turcji, otwierają część ogrodzonego obszaru. Rada Bezpieczeństwa wzywa do cofnięcia wszystkich kroków podjętych w Warosii od października 2020 r.[34][12]
Nowe kontakty
W październiku 2025 r. zostaje wybrany przywódca Turków cypryjskich popierający zjednoczenie. W 2026 r. Sekretarz Generalny ONZ odwiedza wyspę, obaj przywódcy regularnie się spotykają, a w listopadzie 2026 r. uzgadniają otwarcie nowych przejść.[35][36][37]
Wciąż podzielony
Wyspa pozostaje podzielona. Wojska tureckie pozostają na północy. Zaginieni, wysiedleni i Warosia to wciąż nierozwiązane sprawy.
Pytania o te wydarzenia
Co stało się na Cyprze w 1974 r.?
15 lipca 1974 r. grecka junta wojskowa obaliła w zamachu stanu prezydenta Cypru. 20 lipca Turcja dokonała inwazji. Zamach upadł w ciągu kilku dni, ale w sierpniu Turcja rozpoczęła drugą ofensywę i zajęła 36,2% wyspy. Od tego czasu Cypr jest podzielony.[4][1]
Czy przed inwazją był zamach stanu?
Tak. 15 lipca 1974 r. grecka junta wojskowa wraz z greckocypryjskimi ekstremistami obaliła prezydenta Makariosa, by przyłączyć Cypr do Grecji. Była to ciężka zbrodnia przeciwko Cyprowi. Zamach upadł 23–24 lipca. Każda uczciwa opowieść o 1974 r. musi obejmować zarówno zamach, jak i inwazję.[4]
Czym jest Warosia?
Warosia to nowoczesna dzielnica Famagusty, niegdyś ważny ośrodek turystyczny. Jej mieszkańcy uciekli w 1974 r., a wojsko tureckie ją ogrodziło. Rada Bezpieczeństwa ONZ wzywa do zwrotu jej prawowitym mieszkańcom pod administracją ONZ. Od 2020 r. części dzielnicy „otwarto”, co Rada Bezpieczeństwa potępiła.[9][12]
Czym był plan Annana i dlaczego go odrzucono?
Był to plan ONZ zjednoczenia Cypru jako federacji. W kwietniu 2004 r. 64,9% Turków cypryjskich głosowało za, a 75,8% Greków cypryjskich przeciw. Wielu Greków cypryjskich sprzeciwiało się ustaleniom dotyczącym bezpieczeństwa, dalszej obecności wojsk tureckich i ograniczeniom powrotu uchodźców. Opinie o planie wciąż są podzielone.[25][26]